This is "Operetta Research Center Amsterdam" news letter from 18 April 2008

Looking at a bright new future? First operetta conference in the Netherlands a great success

The first operetta conference in the Netherlands – held on April 17th in the Theaterinstituut on Herengracht as a joint enterprise of the Operetta Research Center Amsterdam, the Nationale Reisopera and the Theaterinstituut itself – turned out to be a great success. The surprisingly large audience included people from all levels of the ‘operetta world,’ ranging from representatives of the amateur organizations, professional stage and theater directors to historians, journalists and members of various (government) subsidy committees. The presence of all these people allowed for very varied and stimulating discussions about what is interesting about operetta as an art form, and what needs to be don! e to give this fascinating genre a bright(er) future in the Netherlands.

In the first half of the day, various historians presented different aspects of operetta in the Netherlands. After the welcoming words by Henk Scholten, director of the Theaterinstituut, and Ben Coelman, representative of the Nationale Reisopera, Kevin Clarke from the Operetta Research Center Amsterdam spoke about the special history of operetta in Holland and gave an outline of how the genre is being dealt with in other countries, mentioning pop-art productions of "Le chanteur de Mexico" at the Châtelet in Paris 2006, Peter Konwitschny’s Regietheater version of "Land des Lächelns" in Berlin 2007 and the successful kitsch-art "Rössl" in Vienna’s Theater in der Josefstadt 2008 with pink latex dirndls. Clarke’s point was, that these very modern ways of dealing with operetta could be something the cosmopolitan Dutch might want to copy, instead of eternally continuing with their quickly d! ying, yet historic tradition of sexless ‘old fashioned’ Vienna! Waltz O perettas. Hans van de Veen from the Theaterinstituut spoke about the treasures to be found in his institute dealing with operetta (programs, historical reviews, photos), Katja B. Zaich talked about the legendary Fritz Hirsch operetta company 1926-40, historian Koen Kleijn from "De Groene Amsterdammer" gave a stirring speech on the Nazi-institution "Deutsches Theater in den Niederlanden" playing propaganda operetta in Holland between 1942-44. At the end of the first half of the day a film excerpt was shown of Johannes Heesters in "Gasparone" (1937), followed by a brief discussion about the special relationship the Dutch have with their most famous (and still active at 104 years of age) operetta star. – Another famous Dutch operetta star from the more recent past, Marco Bakker, was present in the audience.

The second half of the day consisted of discussion rounds. The first dealt with the Hoofdstad Operetta, which was the longest living professional operetta group ! the Dutch ever knew (1945-2000), a groups which is also, at least partly, responsible for the catastrophical image operetta has in the Netherlands today. The two last directors of the Hoofdstad Operette, Jaap Montagne and Hans Nieuwenhuis, told their side of the story (which wasn’t too positive about the workings of the institution), and Katja Zaich gave a historical introduction on who the three Jewish founding members of the Hoofdstad Operette were and why they started such a company directly after having returned from the German concentration camps. Special attention was paid to the fact that the audience of the Hoofdstad Operette originally consisted mostly of Jewish people who created a special charm in the auditorium (Ralph Benatzky’s famous 1928 statement about the "Jews being the ideal theater audience" was read in full).

The next discussion focused on the amateur w! orld, wh ich is a phenomenon: nowhere else on earth are there so many amateur operetta groups as in Holland, and nowhere else is an art form completely (!) left to amateurs, who obviously present it in a very one sided and amateur way. Four people busy in this amateur world gave critical, yet passionate statements about the situation and also the potential of amateur productions. Their claim was, that good professional performances are needed in the Netherlands to give the amateurs a worthwhile and positive example of what operetta can be – so they can imitate. So far such positive examples are missing, with lamentable consequences for the amateur world.

The last discussion round looked into the future, with avant-garde composer Micha Hamel present to talk about his experience with the new tragic operetta "Snow White", which the Reisopera presented in January 2008. In the end, with some very provocative statements from the audience in-between, the conclusion of Hamel was ! that the theater people themselves must make the first step and stage good productions, instead of waiting for subsidy money as a stimulant. So far, no operetta crusader is in sight who might fulfill this job. However, Eddy Habbema and Muriel van Dintered announced that they will form a new professional operetta group that will present the "Lustige Witwe" and other ‘interesting’ works in the near future (if they get subsidy money for which they have just officially applied.) Jeanne Companjen from Opera Trionfo spoke about her upcoming production of Honegger’s naughty and truly modern operetta "Les Aventures du Roi Pausole" (shown in October and December 2008 throughout the Netherlands), and the Reisopera mentioned their plan to show "Im weißen Rössl" after 2010.

It remains to be seen what the long term effects of the conference will be, but at least it offered some hard facts and historical information about the genre, also some examples of what operet! ta can be in other countries, examples worth following in Holl! and othe rwise open to foreign influences in the music-theater world.

One idea was to do another operetta day in the fall of 2008 together with the Operastudio Nederland, and for the future get the amateur world further involved in research activities and study days. Another plan is to give Fritz Hirsch his own website and thus make Katja Zaich’s ground breaking presentation from the conference easily available for everyone.

The reactions of the audience were all positive and showed that there is interest enough in the Netherlands to deal with operetta in a broader and more serious way, talk about the historical aspects of the art form, but also show the joyous side of the genre. Without exaggeration one can say the conference was a good starting point for future discussions, and also for making the Operetta Research Center Amsterdam more widely known in the professional and amateur operetta world of Holland.

Symposium over de toekomst van OPERETTE IN NEDERLAND

17 april 2008 in het Theater Instituut Nederland te Amsterdam

.
Op donderdag 17 april a.s. vindt in het Theater Instituut Nederland in Amsterdam het ééndaagse symposium The Return of Operetta plaats, over het verleden, heden en toekomst van de operette in Nederland.

Dit symposium wordt georganiseerd door het Operetta Research Center te Amsterdam in samenwerking met het Theater Instituut Nederland, de Akademie der Künste, Berlijn en de Nationale Reisopera. Tijdens dit symposium – het eerste in ons land met betrekking tot deze kunstvorm – wordt de discussie over het genre op gang gebracht en verdiept en worden tevens verschillende historische aspecten belicht.

Veel aandacht is er voor de tot nu toe meestal achterwaarts gerichte blik wanneer in ons land over operette wordt gesproken en de fascinerende alternatieven die in de ons omringende landen tegenwoordig voor het oprapen liggen. Met de wereldpremière van de ‘tragische operette’ Snow White van de Nederlandse avant-garde-componist Micha Hamel heeft de Nationale Reisopera in januari van dit jaar de vraag naar de toekomst van de operette in Nederland niet slechts opnieuw gesteld, maar ook beantwoord. Getoond werd welke weg het genre ingeslagen is: ver weg van de opvoeringen van amateurgezelschappen, de eeuwige Weense walsen en stoffige pseudo-folklore, maar als avantgardistiche kitschkunst voor een eigentijds (en zich verjongend) publiek.

De enorme populariteit van operette in het verleden is tot nu toe door theaterhistorici vrijwel volledig genegeerd, evenals de vaak nauwe relaties die er te ontdekken zijn tussen politiek, maatschappijgeschiedenis en operette. Dat was met name zo in de periode 1933 tot 1945, zoals ‘de zaak’ Johannes Heesters zeer recent weer bewees. Meer informatie : www.operetta-research-center.org

Theater Instituut Nederland, Herengracht 168, 1016 BP Amsterdam, 10.00 tot 18.00 uur, Toegang: E 10,- ( E  8,- voor studenten)  Kaarten kunnen op de dag van het symposium gekocht worden aan de kassa van het Theaterinstituut.

10.00 Opening.
.
10.30-10.45 Welcome by Henk Scholten (TIN) and Guus Mostart (Reisopera)
.
10.45-11.15 Operetta in the Nederlands: Now and Then (Kevin Clarke, Operetta Research Center Amsterdam)
.
11.15-12.45 Operetta as National Theaterhistory: 4 aspects
Hans van der Veen (TIN): Theaters, Shows, Sterren
Katja Zaich: The Fritz Hirsch Operette 1926-1940
Koen Kleijn (De Groene Amsterdammer): The "Deutsche Theater in den Niederlanden" 1942-43
Dick Top: Johannes Heesters – a controversial and unique Dutch controversiële en unieke Nederlandse operettecarrière in Duitsland
.
12.45-13.45 Lunch Break
.
13.45-14.30 Discussionround: The "Rise and Fall" of the Hoofdstad Operette:1945-2000
Jaap Montagne, Hans Nieuwenhuis, Katja B. Zaich
.
14.45-15.30 Amateurs en operette in Nederland: zegen of vloek?
.
15.30-16.00 Break
.
16.00-17.15 Discussion: Why Operetta Today? Snow White and beyond…
Micha Hamel (composer of Snow White)
Guus Mostart (Nationale Reisopera)
Muriel van Dinteren (De Nieuwe Nederlandse Operette)
Eddy Habbema (Nederlands Operetten Theater)
Henk Scholten (TIN)
Discussieleider: Ben Coelman (Nationale Reisopera)
.
17.15-18.00 Drinks

Het is verbazend dat in Nederland zelf nooit een eigen Holland-operette gemaakt. Desalniettemin hebben de Nederlanders in 2002 een film uitgebracht die als een soort Nederlandse ‘operette’ mag worden beschouwd. De molen-clichés zijn die film bespaart gebleven, maar in plaats daarvan wordt een ander stuk nationale identiteit gepresenteerd.

Het gaat om een moderne versie van de klassieke tv-serie Ja zuster, nee zuster uit de jaren zestig. Veel Nederlanders kennen de dubbelzinnige liedjes van componist Harry Bannink op teksten van Annie M.G. Schmidt uit hun hoofd. De serie is een mythe doordat ondermeer de originele televisiebanden verloren zijn gegaan en de serie niet meer kon worden herhaald.

Ook het Holland van Ja zuster, nee zuster is een vlucht naar de goede oude tijd waar-het allemaal-beter-was. De enige buitenlander die te zien is een Griek, eigenaar van wassalon "Zorba". De melk wordt nog ‘s ochtends vroeg door de melkboer voor de deur gezet, iedereen betaald nog met guldens en op televisie is te zien hoe prins Willem-Alexander wordt gedoopt. Jonge juffrouwen zingen met wildvreemde mannen liedjes zoals "Gezellig onder de paraplu met u". Het enige probleem in het leven van de bewoners van de Primulastraat is de boze buurman. Diens slechte karakter wordt in de filmversie toegeschreven aan zijn onderdrukte homoseksualiteit. Dat leidt tot een aantal grappige verwikkelingen met de nichterige kapper van de overkant, een geweldige rol van Paul de Leeuw.

Het is zeker geen toeval dat de film precies op een moment werd gelanceerd in een tijd waarin het politieke klimaat in Nederland gedomineerd wordt door een verlangen naar vroeger. Het is de verdienste van regisseur Pieter Kramer dat de film niet verworden is tot propagandamateriaal voor extreem-rechts. Hij voorziet de nostalgie namelijk van een sterke, subversieve dosis ironie. Dat blijkt ook uit de cabaretachtige rollen van de acteurs, in het bijzonder die van de kostelijke Loes Luca als Zuster Klivia. De film, een beetje in de stijl van Les Parapluies de Cherbourg (1964) switcht op meesterlijke wijze tussen camp en kitsch, en mag ook muzikaal gesproken een enorm succes heten. Onder de titel Ja Schwester, Nein Schwester was hij de Nederlandse inzending voor de Berlinale, het filmfestival van Berlijn.

Krijgt men in Duitsland misschien door die film weer belangstelling voor de oude Holland-operettes? In ieder geval maken operettes in Duitsland recentelijk een opmerkelijke comeback. Waarom niet ook de stukken van het Holland-genre? "Operetten bringen mit unbändigen Farben, Klängen und Rhythmen die grau-in-grau Buchhalterei des verhockten bürgerlichen Alltags durcheinander", zegt de Duitse operette-guru Volker Klotz. Wat is "als Gegenmittel zu solch grauer Bürgerlichkeit" beter geschikt dan de bonte wereld van de sprookjesachtige Holland-operetten?

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Na Tulip Time zijn er geen nieuwe Holland-operettes meer gemaakt, maar werden de bestaande werken met succes opnieuw opgenomen in het repertoire. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog was de heropvoering van The Red Mill op Broadway een sensationeel succes, net als de Miss Hook-revival in Londen in dezelfde periode. Men wilde wegdromen naar een idyllisch en clichématig Holland van vroeger, dat op velen, ook in Duitsland, nog steeds een grote aantrekkingskracht had. Behalve in de reeds genoemde film van Die geschiedene Frau met Marika Rökk (1953), waarin alle Holland-clichés een vrolijke naoorlogse wederopstanding hadden, kwamen de tulpenfeesten, klompen en molens ook in zwart-wit films als Das Hollandmädel (1953) met Sonja Ziemann voor. Met verbazing zien we dat in die film dat Hollandse vrouwen nog massaal in klederdracht rondlopen. Het land ziet er verder uit alsof het sinds Rembrandt niet veranderd is. In de jonge Bondsrepubliek had men kennelijk behoefte aan een droombeeld van een arcadisch Holland: "Wie in alter Zeit / steh’n wir dann zu zweit / an der alten Mühle", wordt er aan het begin van de film gezongen. Via dergelijke klompen- en tulpenidylles probeerde men in Duitsland waarschijnlijk te doen vergeten dat het juist de bezetting van Nederland was, die flink heeft meegeholpen een einde aan zo’n soort dylle te maken.

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Na de tweede Holland-fase tussen 1918 en 1924 lijkt het gebeurd te zijn met het thema ‘Holland’ voor operettecomponisten. Een verklaring kan zijn dat ook Holland wordt meegesleurd door de wereldcrisis aan het eind van de jaren twintig. In 1929 ligt éénderde van de Nederlandse handelsvloot aan de kade en de regering moet miljarden investeren om deze van de ondergang te redden. Als de regering de werkeloosheidsuitkeringen niet meer kan uit betalen, breken er in Amsterdam straatgevechten uit. Het einde van de mythe ‘Holland’ als een land van melk en honing komt als de communisten een aantals zetels in het parlement veroveren. De harde werkelijkheid was geen inspiratiebron meer voor het escapistische operettegenre en ‘Holland’ raakt als onderwerp in vergetelheid.

Eenmaal nog werd het cliché-Holland uit de motteballen gehaald en wel in Tulip Time, een stuk van de hand van de Brit Colin Wark. De premiere was op 14 augustus 1935 in het Alhambra Theatre in Londen en er werd geadverteerd als "cheap-price, twice-daily entertainment". De operette heette aanvankelijk Sweet Seventeen en was gebaseerd op het toneelstuk The Strange Adventures of Miss Brown van Robert Buchanan en Charles Marlowe. Deze versie was een totale flop die maar drie keer gespeeld werd. De schrijvers Worten David en Alfred Parker bewerkten daarna het stuk met liedjesdichter Bruce Sievier. Mogelijk geïnspireerd door het succes in 1932 van de Miss Hook-revival aan Londen’s West End transformeerden zij het werk tot een Holland-operette met de naam Tulip Time. Het was razend populair en werd in Londen 427 keer opgevoerd, voordat het vervolgens drie theaterseizoenen door het land ging.

Tulip Time is een verhaal van drie piloten van de Royal Air Force, die in Holland als vrouwen verkleed in een meisjesschool zoeken naar de jonge ega van een van hen. Het lied "Aces of the Air" van de piloten werd een tophit bij het Londense publiek, dat bezeten was van de luchtvaart. Het kleurige Holland-decor, kompleet met drie draaiende molens en tulpenvelden, gaf het noodzakelijke duwtje om het stuk een lange looptijd te verzekeren. Het is een pure slapstick-komedie, die het, net als in vele eerdere operettes, toch moet hebben van de confronatie tussen een nostalgisch briefkaarten-Holland en de moderne tijd. Zoals eerder de Amerikaanse reizigers of gestrande Spaanse danwel Britse matrozen als vreemde elementen in een nostalgisch Holland belanden, zijn het in Tulip Time de piloten met een amoureuze missie. In plaats van een heel dorp (zoals in Molinos del viento of Paese dei Campanelli) wordt alleen een meisjesschool grondig overhoop gehaald. De verkleedpartij, die echte Hollandse juffrouwen van de piloten heeft gemaakt, zorgt eveneens voor een nogal geestige situatie

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Ook voor de Italiaanse allround-operetteondernemer Carlo Lombardo is waarschijnlijk de hernieuwde belangstelling voor Holland binnen de Europese operettewereld een reden om het onderwerp samen met componist Virgilio Ranzato over de Alpen heen te tillen. Op 23 november 1923 werd in het Teatro Lirico te Milaan de wereldpremière gespeeld van een stuk dat tot op de dag van vandaag een van de populairste werken in het Italiaanse lichte muziektheater is: Il Paese dei campanelli, het ‘land van de belletjes’.

Het werk is een interessante mengeling van alle aspecten uit de tot dan toe gemaakte ‘Holland’-operettes. Enerzijds gaat de Holland-setting weer gepaard met tulpen en molens, anderzijds wordt de schilderachtige ambiance gebruikt als raamwerk voor een lachwekkend erotisch verhaal dat in alle opzichten de haren te berge doen rijzen. Het gaat om de slippertjes van een heel dorp, zoals als in Luna’s Molinos del viento. Muzikaal gezien put Ranzato’s uitvoerig, net als Künneke twee jaar eerder, uit de allernieuwste modes op dansgebied. De Hollandse vrouwen lijken in hun klederdracht nogal archaïsch, maar ontpoppen zich muzikaal gezien als vrolijke Fransjes, die ondeugend foxtrottend de strenge familieconventies van zich afschudden.

"Het land van de belletjes" is een fantasie-Holland dat ergens in de verte op de provincie Zeeland is geinspireerd. Met de belletjes op alle daken in het landje is iets bijzonder delicaats aan de hand: ze gaan rinkelen wanneer een van de bewoners zijn of haar huwelijkspartner ontrouw is. Daarom voert iedereen een heel fatsoenlijk en oer-saai leven. De mannen hebben na zoveel jaren huwelijk geen interesse meer in hun vrouwen, maar willen geen buitenechtelijke avontuurtjes beginnen vanwege het belletjesgevaar. De vrouwen hebben wel zin in seks, maar krijgen dit bij hun ongeïnteresseerde mannen niet voor elkaar. Pas op het moment dat voor de kust een schip met Britse kadetten is gestrand en de knappe matrozen aan land gaan, wordt het trage leven in het dorp ruw verstoord. Officier La Gaffe telegrafeert naar Engeland en geeft het bevel een schip met chansonnières te laten overkomen om de tijd te doden tot het schip weer gerepareerd is. Tot de dames arriveren, flirten de zeelieden met de vrouwen uit het dorp. Die besluiten dat het welletjes is geweest met de zedigheid en gaan vervolgens allemaal tegelijk vreemd. Aan het eind van het eerste bedrijf rinkelen dan ook alle bellen van het dorp om het hardst. De mannen uit het dorp zijn ontsteld en besluiten wraak te nemen op hun promiscue echtgenotes. Ze doen dat door het aan te leggen met de in het tweede bedrijf gearriveerde Britse chansonnières, waardoor de belletjes opnieuw stevig aan het rinkelen slaan. Vervolgens breekt er een strijd tussen de seksen uit, want het Holland van Lombardo en Ranzato is het helemaal niet zo tolerant.

Alleen door een truc keert de rust weer. Het blijkt dat het land van de vloek van de indiscrete belletjes kan worden verlost. Iedere 25 jaar kan op de laatste dag van het voorjaar geprobeerd worden de vloek op te heffen, vooropgesteld dat niemand op die dag ontrouw is geweest. Het blijkt op dat moment precies de juiste dag te zijn en men heeft nog zes uur te gaan. Dat is echter ook het tijdstip dat de schepen met de kadetten en de chansonnières zullen vertrekken. Alle wellustige pogingen om het raderwerk van de torenklok te ontregelen mislukken. De schepen vertrekken en het land van de belletjes vervalt weer in zijn slaapverwekkende idylle. "Ob die nunmehr entschärften Glöckchen andere Verkehrsformen einläuten als früher, steht dahin", schrijft Volker Klotz.

Zonder gêne houdt Ranzato in muzikaal opzicht vast aan succesvolle operettepatronen uit Wenen en Berlijn. In Paese dei Campanelli klinken de lentowalsen van Léhar door en nog meer zijn beroemde Gigolette-foxtrot, maar ook exotische passages van Künneke en Kálmáns vurige vitaliteit worden gekloond. Ranzato slaagt erin deze elementen te versmelten tot een eigen stijl en voorziet het verhaal van een grote muzikaal dramatische spanningsboog. Het stuk wordt sinds de wereldpremière in Italië onafgebroken gespeeld. Het werd zelfs in 1954 verfilmd met de jonge Sophia Loren. Dat deze ‘huwelijksproblematiek’ juist bij de Ilalianen zo aanslaat, zegt wel iets meer het nationale karakter van de Italianen dan over hun liefde voor Holland.

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Door Kálmán’s Hollandweibchen stonden de ‘Holland’-operettes weer volop in de belangstelling. Het thema ‘Holland’ ging nu, zoals vroeger tussen Londen en New York, als een ping-pongbal heen-en-weer tussen Wenen en Berlijn, de twee belangrijkste centra van de zogenaamde "zilveren operette". Een jaar na Kálmán presenteerde Eduard Künneke aan het Berliner Theater aan de Nollendorfplatz zijn operette Der Vetter aus Dingsda, waar de première op 15 april 1921 plaatsvond. De locatie van de handeling: het arcadië aan de monding van de Rijn, waar iedereen zorgeloos leeft ("Het lijkt hier wel een sprookjesland", staat er in de tekst).

Der Vetter aus Dingsda, dat tot de "nicht allzu zahlreichen rundum gelungenen Werken der dritten Operettengeneration" wordt gerekend, aldus Volker Klotz, speelt in het welvaartsparadijs aan de Noordzee ten tijde van de grote inflatie in Duitsland. In tegenstelling tot alle eerdere Holland-operettes, gebruikt Künneke (op een libretto van Herman Haller en Rideamus) ‘Holland’ niet om klompendansen en tulpenfeesten te presenteren, maar om een exotische klinkende wereld aan de man te brengen. "Sieben Jahre lebt’ ich in Batavia", is de beginregel van het beroemde septet, dat met een uitdagende banjobegeleiding vooruitloopt op het klankidioom van Kurt Weill’s Dreigroschenoper. De in de titel genoemde neef Roderich is vertrokken naar Batavia. Julia wacht nu op zijn terugkomst en in plaats van smachtende barcarolles, zoals in vroegere ‘Holland’-operettes, verdrijft zij haar tijd met uitdagende one-steps, shimmy’s en tango’s. Dit imago van een exotisch ‘Holland’ is nieuw in de geschiedenis van het genre. Geen gebruikelijke clichés van een land met de molens, maar een verwijzing naar de werkelijke situatie. Künneke’s komedie met persoonsverwisselingen zou zich overal kunnen afspelen, maar door het Batavia-aspect is het voor iedereen duidelijk dat we ons in Holland bevinden. Er wordt ons een modern, kosmopolitisch Holland getoond, dat de sfeer ademt van de destijds ook in Duitsland populaire koloniale romans van Louis Couperus.

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Nadat het oude Europa door de oorlog drastisch veranderd was, kreeg ‘Holland’ een nieuwe kans op toneel door een massale wens van escapisme. Men verlangde naar rust en men wilde de harde werkelijkheid vergeten. Holland was voor componisten een soort utopia van vroeger dat in de chaos van het heden een rustpunt was. Door de neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog, had Nederland geen last van oorlogshandelingen waardoor het onbeschadigd de jaren ’20 in ging. De eerste die de "Heile Welt" van Holland als onderwerp voor een muziekstuk koos was operacomponist Pietro Mascagni, die daarmee de weg baande voor een nieuwe golf van Holland-operettes. Hij zette de novelle Two Little Wooden Shoes van Ouida op muziek, waarvan Puccini al eerder de toneelrechten had verworven. Toen Puccini van de rechten afzag kon Mascagni aan de slag met het verhaal rond de kleine Lodoletta-met-de-klompjes uit Volendam. Haar liefde voor de Parijse schilder Flammen gaat op tragische wijze ten onder (waarom Puccini zich zo voor het verhaal interesseerde moge duidelijk zijn).

De wereldpremière van Lodoletta vond plaats op 30 april 1917 in Teatro Costanzi in Rome. Men kan ervan uitgaan dat deWeense operetten-scene de première en het daaraan voorafgaande gevecht om het verhaal tussen Puccini en Mascagni gretig volgde, vooral omdat Puccini in Wenen goldt als ‘s werelds grootste componist. Als Puccini dus interesse had in Two Little Wooden Shoes, was dat in Wenen een belangrijk nieuwtje. En als Mascagni er vervolgens voor Rome een opera van maakte, was dat ook bekend in het Wenen van 1917, hoewel het werk daar pas in 1920 werd opgevoerd.

Door Puccini’s belangstelling voor een ‘Hollands’ onderwerp, werden Leo Stein en Bela Jenbach in 1918, wellicht op het idee gebracht om ook Emmerich Kálmán vaneen ‘Hollands’ verhaal te voorzien. Kálmán gaat akkoord en maakt een operette die aan actualiteit wint doordat de Duitse keizer in Nederland in ballingschap is gegaan. Hij woont comfortabel op Huis Doorn, terwijl in Duitsland en Wenen de economische malaise dramatische vormen begint aan te nemen. Het Holland als het land van de luxe, de welvaart en het leven van een zorgeloze alledag was het ideale doel voor de volledig verarmde Wiener.

Kálmán en zijn tekstschrijvers kiezen voor een handige cocktail van locaties als het om de locaties gaat waar de handelingen plaats vinden. In het eerste en laatste bdrijf speelt Das Hollandweibchen aan een imaginair vorstelijk hof, zoals vaker in oudere Weense operettes te zien is, waar een ouderwets en karakturaal korstig stijf adellijk gezelschap tot leven wordt gewekt. Het middelste bedrijf is een uitstapje naar een jachtclub in het Hollandse Wijk-aan-Zee, waar prins Paul Roderich is ondergedoken omdat hij geen zin heeft in een huwelijk met prinses Jutta, die hij nog nooit heeft gezien, maar met wie hij als kind al werd verloofd. De vlucht naar Holland is een enorme belediging voor prinses Jutta, die revanche wil nemen. Met haar vriendin barones Elly vertrekt Jutta richting Wijk-aan-Zee en probeert, vermomd als Hollands meisje, bij prins Paul in smaak te vallen. Natuurlijk wordt de prins verliefd op haar en denkt dat ze "ein Hollandweibchen" is. Na enige heisa komt het besef dat hij een grote fout heeft begaan door de beeldige prinses Jutta zo bruut van de hand te wijzen.

In het ontvlammende muziekale middendeel worden een aantal vertrouwde kenmerken van het Holland-genre uit de kast gehaald. Allereerst de gewoonte om een ‘Holland’-operette vol te stoppen met molens, klompen en tulpen (zo eindigt het tweede bedrijf met een spetterend tulpenfeest). Vervolgens wordt de traditie van de vrije liefde à la Die geschiedene Frau in het stuk geweven. De vermeende Hollandse tolerantie inspireert de prins om, onbekend met plaatselijke zeden en gewoonten, zonder veel moeite een Hollands meisje het bed in te lokken. Behalve molens en erotiek wordt het gebruik om Hollanders als jokers neer te zetten in ere hersteld. Johann Strauß bedacht voor de operette Lustiger Krieg in 1881 al zo’n rare Hollander in de gedaante van de onnozele tulpenhandelaar Jan. Kálmán borduurt hierop voort met het personage van herbergier Klaas. Deze Klaas bedient zich, net als Jan in Der Lustige Krieg, van een avontuurlijk soort Nederduits en zorgt daarmee voor de nodige hilariteit: "Gekwaak van kikkers uit de Hollandse moerassen" was ooit al de omschrijving van Heinrich Heine voor de Nederlandse taal.

De belangrijkste Schlager uit Kálmán’s operette is de onschuldig lijkende langzame wals "Hollandweibchen mit dem Häubchen (küsst man nicht zum Zeitvertreibchen)". Voor degenen die het schilderij La belle Hollandaise van Picasso uit 1905 kennen, met een rondborstige naakte jongedame met Volendams mutsje, krijgt het onschuldig lijkende lied een heel andere, bijna pornografische lading. De première was op 30 januari 1920 in Wenen. Daarna werd de succesvolle operette nog 215 keer opgevoerd en was in hetzelfde jaar ook in Londen te zien, met in de hoofdrol Maggie Teyte. Daar het niet om de typische Hongaarse onderwerpen gaat, zoals in Kalman’s succesvolle Csárdasfürstin en Gräfin Mariza, hebben latere generaties het werk links laten liggen, ondanks dat het meer visuele en toneeltechnische mogelijkheden zou bieden.

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Na Oostenrijk en Spanje is België het derde niet-protestantse land waarin Holland voor een frivool erotische operette wordt gebruikt. De première van De zingende molens, beter bekend als Les moulins qui chantent, van Arthur van Oost is op 25 maart 1911 in de Brusselse Galeries Saint-Hubert. Deze operette, waarin een dame uit Zeeland toestemming voor een buitenechtelijk avontuurtje van haar superliberale man krijgt, is tegenwoordig vooral bekend vanwege het affiche van Henri Cassiers.

Over het werk zelf merkt Otto Keller op in zijn operetteboek: "Aus eigener Wahrnehmung kann ich über ‘Les moulins qui chantent’ schreiben, die ich 1912 in Paris gehört habe. Sie war kurz zuvor in Brüssel zur Uraufführung gekommen und bot eine wirklich graziöse und feine Musik, namentlich die Chöre waren klangvoll. Auch der Text war vernünftig und weit besser, als man es von manchen Operetten in Wien oder Berlin in dieser Zeit gewöhnt war."

Les moulins werd behalve in Brussel en Parijs ook in Londen opgevoerd. Als The Love Mills had het stuk nauwelijks succes. Na de première in het Globe Theatre op 3 oktober 1911, haalde men het al na 24 uitvoeringen van het toneel. In 1919 tenslotte werd De zingende molens voor het eerst ook in Nederland opgevoerd.

Les moulins qui chantent vormde het sluitstuk van de eerste fase waarin Holland-operettes ontstonden. Door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog onstond er een overvloed aan nieuwe onderwerpen en werd het schilderachtige Holland aan weerszijden van de Atlantische oceaan van bühne gedrongen.

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center

Dankzij Leo Fall stond ‘Holland’ als operette-onderwerp op het Europese vasteland in de schijnwerpers en werd in 1910 zelfs in Spanje opgepikt door Pablo Luna, die er een zarzuela met de naam Molinos del viento van maakte. Luna’s zarzuela, die in Volendam speelt, gaat over de amoureuze chaos die in een dorp met blonde kaaskoppen wordt veroorzaakt toen voor de kust een schip strandde met een batterij mediterane matrozen met zwarte vetkuifen in spierwitte uniformen. Net als in de operette van Herbert is de prikkelende kern van het stuk de botsing tussen het clichématige Holland met zijn vissersboten, molens en klederdracht (het "verleden") en de vertegenwoordigers van een denkbeeldig reëel Spaans heden (de matrozen).

Muzikaal gezien is deze operette vooral aantrekkelijk om de sensuele liefdesliederen van de zeemannen en hun kapitein, prins Alberto. Zijn serenade "Mis ojos al ver los tuyos" maakt snel duidelijk wat Spaans vuur betekent. De gloeiende latino-muziek is een geslaagd contrast met de eenvoudiger muziek van de Volendammers. Prins Alberto heeft natuurlijk ook een avontuurtje met een vissersmeisje, die op haar beurt weer wordt bemind door een lokale visser. De driehoeksverhouding wordt door Pablo Luna musicaal uitgesmeerd over twee grote gepassioneerde finales. Als Alberto het ruime sop kiest zonder met het vissersmeisje te trouwen, wil zij haar lokale aanbidder ook niet meer en laat de liefde beter voor wat het is. Ze realiseert zich dat ze na haar glamoureuze Spaanse pin-up-prins nooit meer met een eenvoudige Hollandse jongen zal kunnen leven. In de laatste scène wordt dit hem verteld. De visser zegt daarop dat ze elkaar toch zullen blijven volgen als twee molenwieken, zonder ooit nog bij elkaar te kunnen komen – vandaar de titel van de operette.

www.operette-nederland.nl/operetta-research-center